انسان، صورت كامل الهی و حقیقت آفریده شده بر فراز آسمان «أَحْسَنِ تَقْویم»1 است كه وجود راست‌قامتش از خاك مطهر زمین به ظهور رسیده2 و كوثر حیات بر بستر وجودش روان گشته،3 و آن‌گاه به جایگاه «أَسْفَلَ سَافِلِينَ»4 تنزّل نموده و در ظلمتكده مُلك قرار می‌گیرد تا با قدم سلوك در صراط جمال، مراتب تعالی روح را از عالم جمادی به‌سوی مرتبه والای رحمانی طی نماید.
در این راه، جوینده وجه الهی تنها در پرتو تسلیم به دستان رحمانی انسان كامل، می‌تواند مراحل كمال را پیموده، به مأوای اصلی خویش كه بهشت دیدار رحیمی است، بازگشت نماید؛ چراکه انسان كامل، با ره‌توشه اخلاص و طهارت برخلاف راه و روش مردم سیر نموده و به سرچشمه عشق و معرفت دست می‌یابد و آن‌گاه با فنا در بحر بی‌كران توحید به بقا در ذات حق نایل شده و وجود روحانی‌اش، بزرگ‌ترین حجت الهی و آیینه تمام‌نمای جمال رحیمی‌گردیده و باطن ولایی‌اش، جلوه‌ای از مجموعه عالمیان و جامع مراتب هفتگانه كمال و جمال ربوبی5 می‌باشد:
«به‌‌درستی‌‌كه صورت انسانی، بزرگ‌ترین حجت خدا است بر خلقش، و او همان كتابی است كه آن را با دست خود نوشته، و او همان پیكری است كه با حكمت خود بنایش نموده، و اوست مجموعه صورت جهانیان، و اوست خلاصه‌ای از علوم در لوح محفوظ، و او بر هر غلبه‌كننده‌ای شاهد و بر هر انكاركننده‌ای حجت است، و او طریق مستقیم به‌سوی هر خیر و نیكی است و همان راهی است كه میان بهشت و دوزخ كشیده شده است.»6
انسان كامل، زیبا‌ترین نقش هستی و جام جهان‌نمای حق و یكتا جلوه‌گاه تام ولایت است كه مراتب فرشته عشق از باطن مطهرش به ظهور رسیده؛ مراتب هفت‌گانه‌ای كه بر فراز یكدیگر بنا گشته7 و در مقام تمثیل، از قدم‌های فرشته عشق كه بر عالم جمادی قرار دارد، آغاز گردیده و به وجه نورانی‌اش كه در آسمان جبروت جلوه دارد، می‌رسد و به عرش لاهوتی كه معدن فیوضات رحمانی است، می‌انجامد.
بدین‌ترتیب، راهیان صراط كمال و جمال در سلوكی عاشقانه و در پرتو هدایت خضر طریق، ابتدا به گذر از سه عالم ملكی فرشته عشق اقدام می‌كنند؛ عوالمی كه عبارت‌اند از: عالم جمادی، جایگاه ثروت و قدرت؛ عالم نباتی، سرای عیش و غفلت؛ و عالم حیوانی، میدان خشم و شهوت. سپس به سیر در مرتبه چهارم كه برزخ میان مراحل سه‌گانه اسفل ملكی و مراتب سه‌گانه اعلای ملكوتی است؛ یعنی عالم انسانی این عرصه عقل و نفس مبادرت می‌ورزند. آن‌گاه در عوالم علیا، نخست با دو بال عشق و فنا به پرواز در عالم روحانی پرداخته، از رهگذر علم و بقا پس از رؤیت جمال ربوبی در ششمین مرتبه فرشته عشق كه عالم وجه نورانی است، به سرچشمه حیات و معرفت نایل آمده، در منزلگاه هفتم به جایگاه سلطه و تدبیر كه همان عرش رحمانی است، دست می‌یابند.
در این میان، سیر و سلوك در مراتب سه‌گانه ملكوتی بسی دشوارتر از عوالم سه‌گانه مُلكی فرشته عشق است؛ چنان‌كه رسول اكرم(ص) در اشاره به این موضوع فرمود: «همانا برای خداوند فرشته‌ای است كه پاهایش به اندازه مسیر پانصد سال در زمین اسفل و سرش به میزان مسیر هزار سال در آسمان اعلا می‌باشد.»8
- تین / 4: «لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ؛ هرآینه انسان را در بهترین قوام و اعتدال آفریدیم.» ↩︎
- سجده / 7: «بَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسَانِ مِنْ طِينٍ؛ [خدایی كه] خلقت انسان را از گل آغاز نمود.» ↩︎
- حجر / 29: «وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي؛ و از روح خود در آن دمیدم.» ↩︎
- تین / 5: «ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينََ؛ پس برگردانیدیم او (انسان) را به پست‌ترین پستی‌ها.» ↩︎
- مشارق انوار‌الیقین، حافظ رجب البرسی، ص 159، امام علی(ع): «أَنَا السَّمواتُ السَّبْع؛ من آسمان‌های هفت‌گانه‌ام.» ↩︎
- جامع‌الأسرار و منبع‌الأنوار، سید حیدر آملی، ص 338؛ كلمات مكنونه، فیض كاشانی، ص 125، امام علی(ع): «اِنَّ الصُّورَةَ الإنْسانِیةَ اکبر حجّة‌‌الله علی خلقه، وهی الکتاب الّذی كتبه بیده، وهی الهی کل الّذی بناه بحکمتة، وهی مجموع صور العالمین، وهی المختصر من العلوم فی اللّوح المحفوظ، وهی الشّاهد علی کلّ غالب، وهی الحجّة علی کل جاحد، وهی الطّریق المستقیم الی کلّ خیر، هِیَ الصِّراطُ الْمَمْدُودُ بَینَ الْجَنَّةِ وَالنّار.» ↩︎
- مؤمنون / 17: «وَلَقَدْ خَلَقْنَا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرَائِقَ؛ به‌‌تحقیق، آفریدیم بالای سر شما هفت طبقه.» ↩︎
- الکافی، شیخ كلینی، ج 7، ص 436، ح 5: «اِنَّ لِلهِ مَلَكاً رِجلاةُ فِی الأرْضِ السُّفْلی مَسیرَةَ خَمْسِ ماِئَةِ عامٍ وَرَأْسُهُ فِی السَّماءِ الْعُلْیا مَسیرَةَ أَلْفِ سَنَةٍ.» ↩︎
